اين غير از هداياى پادشاه روم بوده است . مردم از چهار در بدين مسجد وارد مىشوند . باب بريد ، از سمت راست ( مغرب ) كه درى بزرگ است و دو دريچه راست و چپ دارد ؛ در بزرگ و دو دريچه‌اش هركدام دو لنگه دارند كه با مس اندود شده ؛ بر روى در و دو دريچهء آن سه طاقنماست ؛ هر در به يك طاقنماى دراز باز مىشود كه پلهايش بر ستونهاى مرمر نهاده شده و ديوارهايش نيز مانند آنچه گذشت از سراميك پوشانيده شده‌اند . همهء سقفها به بهترين شكل نقاشى شده‌اند . اين طاقنماها جايگاه ورّاقان و نشيمنگاه نايب قاضى است . باب بريد در ميان دو بخش سرپوشيده و صحن مسجد واقع است و مقابل آن ، در سمت چپ ( مشرق ) باب جيرون قرار دارد كه طرز قرار گرفتن و موقعيتش مانند باب بريد است ؛ بجز اينكه اين طاقنماها بلندتر و از پهنا بسته شده‌اند و با پلكان از آن سكوها بالا مىروند ؛ منجمان و مانند ايشان در آنجا مىنشينند . ديگر ، باب ساعات است كه در گوشهء شرقى سرپوشيدهء مسجد قرار دارد و در آن دو لنگه ساده دارد با طاقنماهايى كه شروطيان ( كارگزاران دولتى ) و مانند ايشان در آنها مىنشينند . چهارمين در ، باب الفراديس مسجد است كه دو لنگه دارد و روبروى محراب ميان طاقنماهايى واقع است كه در ميان پيش‌آمدگى سمت راست و چپ مسجد قرار گرفته و بالاى آن مناره‌اى است كه روى آن نقاشى شده . نزديك هريك از درها ، آبريزگاهى از سنگ مرمر ساخته شده كه در آنها آب روان است و فوّاره‌هايى در يك آب‌نماى بزرگ از مرمر در ميان مسجد ديده مىشود . اين مسجد آبراهى دارد كه سالى يك‌بار آن را باز مىكنند تا همهء مسجد را يك ذراع آب فرامىگيرد و پس از شست و شوى ديوارها و زمين مسجد ، سوراخ ديگرى را بازمىكنند تا همهء آب بدانجا فرورود . قصر خليفه ( الخضراء ) كه پشت مسجد است ، درهايى دارد كه با مس‌اندود شده است . يكى از اين درها به مقصورهء مسجد باز مىشود . « 1 » يعقوبى مىنويسد : عمر بن عبد العزيز كسى را به مسجد جامع دمشق فرستاد تا هرچه مرمر و كاشى و زر در آن است بكند و گفت كه مردم با ديدن اينها از حضور قلب در نماز خود بازمىمانند . به او گفتند : وسيله‌اى است براى

--> ( 1 ) . احسن التقاسيم ، بخش 1 ، ص 221 - 224 .